Ustawienia Hellingera 📖 Wikipedia

Ustawienia Hellingera, nazywane także ustawieniami systemowymi lub ustawieniami rodzinnymi, to pseudonaukowa metoda paraterapeutyczna wywodząca się z elementów terapii rodzinnej, fenomenologii oraz wyobrażeń o rodzinie przypisywanych Zulusom^[1][2].

Ustawienia Hellingera nie należą do uznanych nurtów psychoterapii i są opisywane jako metoda pozbawiona podstaw empirycznych porównywalnych z tymi nurtami^[3][4]. Bert Hellinger wykorzystywał do wyjaśniania działania tej metody koncepcję rezonansu morficznego^[5]. Deklarowane pozytywne skutki tej metody tłumaczono także zjawiskami takimi jak sugestia, empatia i efekt placebo^[5][3].

Praktycy tej metody utrzymują, że współczesne problemy mogą pozostawać pod wpływem traum doznanych przez wcześniejsze pokolenia rodziny^[6], nawet jeśli osoby, których to dotyczy, nie wiedzą o pierwotnym wydarzeniu. Hellinger określał zależność między współczesnymi problemami a przeszłymi wydarzeniami, niewynikającymi z bezpośredniego osobistego doświadczenia, mianem systemowych uwikłań. Według tego ujęcia mają one powstawać wtedy, gdy nierozwiązana trauma dotknęła rodzinę wskutek takich zdarzeń jak zabójstwo, samobójstwo, śmierć matki podczas porodu, przedwczesna śmierć rodzica lub rodzeństwa, wojna, katastrofa naturalna, emigracja albo przemoc^[7][8].

Sesja ustawień ma zwykle charakter jednorazowy i nie wiąże się z dalszą kontynuacją terapeutyczną. Może odbywać się także przed dużą publicznością^[4]. Według reportażu Oktawii Kromer oraz artykułu opublikowanego w Poradniku Gemini uczestnik sesji może występować jako osoba „ustawiana” albo jako „reprezentant”, odgrywający członka rodziny lub bardziej abstrakcyjne pojęcia, takie jak ból czy miłość; prowadzący wybiera reprezentantów, ustawia ich w przestrzeni i kieruje przebiegiem interakcji, a samo ustawienie trwa zwykle od 40 do 60 minut^[9][3].

Pojęcie family constellation występowało wcześniej w psychologii Alfreda Adlera, w której odnosiło się do rozumienia osoby przez pryzmat sposobu dorastania oraz jej miejsca w układzie rodzinnym, w tym kolejności urodzenia^[10].

Filozoficzna orientacja ustawień Hellingera wywodzi się z połączenia fenomenologii, terapii systemowej rodzin oraz elementów rdzennego mistycyzmu^[1].

W reportażu opublikowanym w 2024 roku w Piśmie opisano rosnącą rozpoznawalność ustawień Hellingera w Polsce, wskazując m.in. na ich obecność w mediach społecznościowych oraz zainteresowanie nimi jako formą „alternatywnej terapii” lub „pracy z energią”^[9]. Według tego reportażu praktycy i uczestnicy przypisują tej metodzie możliwość odkrywania rzekomo ukrytych faktów z historii rodzinnej oraz wpływania na dziedziczone traumy^[9].

Małgorzata Talarczyk z Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu oceniła metodę ustawień rodzinnych jako niespełniającą wielu wymogów polskiego kodeksu etycznego psychoterapeutów. Wskazała zwłaszcza na braki dotyczące procesu, kontraktu, diagnozy, superwizji, poufności oraz przedstawiania alternatyw, przez co trudno uznać tę metodę za formę psychoterapii^[4].

Psycholog i psychoterapeuta Bartosz Zalewski z Uniwersytetu SWPS określał ustawienia Hellingera raczej jako „seans grupowy” niż sesję terapeutyczną; przywoływał też opinię prof. Dariusza Dolińskiego, który nazwał je „psychodramą połączoną ze zbiorową hipnozą”^[11]. Według Zalewskiego metoda Hellingera stanowi mieszaninę pseudopsychologii i twierdzeń opartych na myśleniu magicznym, a jej założenia obejmują m.in. ideę „naturalnego porządku” oraz odwołania do teorii pola morficznego Ruperta Sheldrake’a^[11].

W tym samym wywiadzie Zalewski wskazywał również, że skuteczności ustawień rodzinnych nie da się rzetelnie zbadać, a twierdzenia o ich skuteczności opierają się głównie na subiektywnym zadowoleniu uczestników bezpośrednio po zakończeniu sesji, bez danych o ich długofalowych efektach^[11].

W publicystyce sceptycznej ustawienia Hellingera opisywano także jako przykład mistycyzmu kwantowego^[5].

W przeglądzie systematycznym z 2021 roku uwzględniono 12 badań spełniających kryteria włączenia. Autorzy odnotowali, że część badań wskazywała na poprawę po interwencji, ale jednocześnie podkreślili małą liczbę i ogólnie niską jakość dostępnych dowodów oraz zgłaszane w części prac niewielkie lub umiarkowane negatywne efekty u 5–8% uczestników^[12].

W artykule Gemini podkreślano również, że ustawień Hellingera nie należy utożsamiać z psychoterapią systemową, która ma podstawy empiryczne i teoretyczne oraz spełnia standardy psychoterapii^[3]. Według tego źródła ustawienia Hellingera mogą prowadzić do chwilowego, lecz złudnego poczucia ulgi, a u części osób sprzyjać rezygnacji z fachowej pomocy psychologicznej lub psychiatrycznej na rzecz obietnicy szybkich efektów^[3].

• Ivan Boszormenyi-Nagy, G. M. Spark: Invisible loyalties: Reciprocity in intergenerational family therapy. Harper & Row, 1973. (ang.).
• Margaret Singer, Janja Lalich: Crazy Therapies. Jossey-Bass, 1996. (ang.).
• BarnaB. Konkolÿ Thege BarnaB., CarlaC. Petroll CarlaC., CarlosC. Rivas CarlosC., SalomeS. Scholtens SalomeS., The Effectiveness of Family Constellation Therapy in Improving Mental Health: A Systematic Review, „Family Process”, 60 (2), Wiley, 2021, s. 409–423, DOI: 10.1111/famp.12636, ISSN 0014-7370, PMID: 33528854  (ang.).