Uran-9
Sterowany radiowo samochód. Dayton, Ohio, 1921

Bezzałogowy pojazd naziemny (ang. unmanned ground vehicle, UGV), określany także jako bezzałogowa platforma lądowa, to pojazd bez człowieka na pokładzie poruszający się po gruncie[1][2]. UGV mogą być używane w wielu zastosowaniach, w których obecność człowieka na pokładzie byłaby niewygodna, niebezpieczna, zbyt kosztowna albo niemożliwa. Zwykle pojazd ma czujniki do obserwacji otoczenia i albo samodzielnie steruje swoim zachowaniem, albo jest sterowany przez operatora za pośrednictwem teleoperacji[3].

W polskiej literaturze technicznej i wojskowej stosowane są przede wszystkim nazwy „bezzałogowy pojazd naziemny” oraz „bezzałogowy pojazd lądowy”, przy czym pierwsza z nich częściej pojawia się w publikacjach z zakresu robotyki, autonomii i planowania ruchu, a druga w opracowaniach wojskowych i logistycznych[4][5]. Spotykane jest również określenie „bezzałogowa platforma lądowa”, jednak bywa ono używane raczej w odniesieniu do konkretnych platform konstrukcyjnych lub pojazdów specjalnych niż jako jedyny ogólny odpowiednik całej klasy UGV[6]. W nowszych materiałach popularyzujących i wdrożeniowych pojawia się także forma „bezzałogowy pojazd naziemny” jako część szerszej rodziny pojazdów bezzałogowych obejmującej także konstrukcje nawodne i latające[7].

UGV są lądowym odpowiednikiem bezzałogowych statków powietrznych, bezzałogowych pojazdów podwodnych i bezzałogowych pojazdów nawodnych. Roboty bezzałogowe są używane w działaniach wojennych[8], ale również w zastosowaniach cywilnych i komercyjnych[9].

Historia

edytuj
Sterowany radiowo samochód, 1921
Nadajnik systemu Telekino

W 1904 hiszpański inżynier Leonardo Torres Quevedo rozwijał system sterowania radiowego, który nazwał Telekino(inne języki). Jako formę pierwszego testu wybrał trójkołowy pojazd lądowy (trójkołowiec), osiągający efektywny zasięg 20–30 metrów. Był to pierwszy znany przykład bezzałogowego pojazdu naziemnego[10][11].

Pierwszymi prototypami wybuchowych dronów-robotów były francuskie „torpedy lądowe” Aubriot-Gabet, opracowane we Francji w 1915 roku, oraz Crocodile Schneider-Creusot. Dwadzieścia egzemplarzy wprowadzono do służby w 2 Armii Francuskiej(inne języki) w lipcu 1915[12][13].

Odbiornik systemu Telekino

W działającym zdalnie samochodzie opisanym w październikowym numerze magazynu World Wide Wireless z 1921 roku, wydawanego przez RCA, zastosowano sterowanie radiowe. Zakładano, że technologię tę będzie można dostosować do czołgów[14]. W latach 30. Związek Radziecki opracował teletank, niewielki czołg uzbrojony w karabin maszynowy. Był sterowany radiowo z innego czołgu i użyto go m.in. podczas wojny zimowej (1939–1940) oraz na początku wojny II wojny światowej po rozpoczęciu operacji „Barbarossa”. W czasie II wojny światowej Brytyjczycy opracowali w 1941 radiowo sterowaną wersję czołgu piechoty Matilda II, znaną jako „Black Prince”, przewidzianą do prowokowania ukrytych dział przeciwpancernych do otwarcia ognia albo do misji wyburzeniowych. Zamówienie na 60 pojazdów anulowano z uwagi na koszty przeróbki przekładni na typ Wilsona[15].

Goliath w Muzeum Powstania Warszawskiego

Od 1942 roku niemiecki Wehrmacht używał Goliatha do zdalnie sterowanych prac wyburzeniowych. Goliath był pojazdem gąsienicowym przenoszącym 60 kg ładunku wybuchowego i kierowanym przewodem sterującym. Wzorowano go na miniaturowym francuskim pojeździe gąsienicowym zdobytym po klęsce Francji w 1940 roku. Ze względu na koszt, niską prędkość, zależność od przewodu sterującego i słabą ochronę przed bronią Goliath nie był uznawany za udaną konstrukcję.

Pierwszy duży program rozwoju mobilnego robota, nazwany Shakey(inne języki), powstał w latach 60. jako badanie prowadzone dla amerykańskiej Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA). Shakey był platformą kołową wyposażoną w kamerę telewizyjną, czujniki i komputer, które wspomagały go w wykonywaniu zadań, takich jak podnoszenie drewnianych klocków i umieszczanie ich w określonych miejscach zgodnie z poleceniami[16]. DARPA rozwijała następnie kolejne serie autonomicznych i półautonomicznych robotów naziemnych, często wspólnie z armią Stanów Zjednoczonych. W ramach programu Strategic Computing Initiative prowadzonego w latach 1983–1993 DARPA zademonstrowała około 1985 roku Autonomous Land Vehicle (ALV), pierwszy UGV zdolny do całkowicie autonomicznej nawigacji po drogach i poza nimi z użytecznymi prędkościami[17][18].

Znaczenie UGV wzrosło po pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę oraz gwałtownym wzroście użycia bezzałogowych statków powietrznych. 29 marca 2024, w trakcie walk koło Berdyczi, rosyjskie siły miały użyć uzbrojonych w AGS-17 UGV do bezpośredniego natarcia na pozycje przeciwnika; wydarzenie to opisywano jako pierwsze odnotowane użycie UGV do bezpośredniego szturmu na linii frontu[19][20]. W lipcu 2025 3. Samodzielna Brygada Szturmowa podała, że podczas operacji w obwodzie charkowskim rosyjscy żołnierze poddali się po ataku prowadzonym wyłącznie przez drony powietrzne i naziemne, co brygada określiła jako precedens tego rodzaju[21][22]. 22 grudnia 2025 ta sama formacja informowała, że ukraiński UGV Droid TW 12.7 uzbrojony w karabin maszynowy kalibru .50 utrzymywał pozycję przez 45 dni, będąc sterowany zdalnie lub z wykorzystaniem funkcji AI, bez bezpośredniego wsparcia piechoty[23].

Konstrukcja

edytuj

UGV zazwyczaj obejmują: platformę pojazdu, sensory, systemy sterowania, interfejs naprowadzania, łącza komunikacyjne oraz elementy integracji systemów[3].

Platforma

edytuj

Platformą może być samochód, ciężarówka, pojazd terenowy lub inna konstrukcja, obejmująca układ lokomocji, czujniki i źródło zasilania. Typowymi formami lokomocji są gąsienice, koła i nogi. Platforma może mieć konstrukcję przegubową i może być łączona z innymi modułami[3][24]. Źródłami energii mogą być silniki spalinowe, akumulatory lub wodór[25].

Sensory

edytuj

Sensory tworzą model otoczenia, pokazując inne pojazdy, pieszych i przeszkody. Lokalizują one także pojazd na trasie nawigacyjnej. Do stosowanych czujników należą m.in. kompasy, odometry, inklinometry, żyroskopy, kamery, dalmierze laserowe i ultradźwiękowe, odbiorniki GPS oraz technika podczerwieni[3][26].

Systemy sterowania

edytuj

Bezzałogowe pojazdy naziemne są zazwyczaj uznawane za zdalnie sterowane albo autonomiczne, chociaż sterowanie nadzorcze stanowi połączenie pracy autonomicznej i zdalnej[27].

Guardium używany przez Siły Obronne Izraela w działaniach ochrony granic

Zdalnie sterowane

edytuj

Zdalnie sterowany UGV jest kontrolowany przez operatora. Operator podejmuje decyzje na podstawie bezpośredniej obserwacji wzrokowej albo danych z czujników, takich jak kamery. Podstawowym przykładem działania zdalnego jest zdalnie sterowany samochód-zabawka.

Autonomiczne

edytuj
Amerykański XM1219 Armed Robotic Vehicle(inne języki). Program anulowano w 2011.

Autonomiczny UGV (AGV) jest robotem autonomicznym(inne języki), w którym część lub całość funkcji operatora przejmują algorytmy sterowania i techniki sztucznej inteligencji. Pojazd wykorzystuje dane z sensorów do percepcji otoczenia, lokalizacji, nawigacji, planowania trasy i podejmowania decyzji, co może ograniczać potrzebę stałego nadzoru człowieka[28][29].

Pojazd autonomiczny musi mieć zdolność do:

  • nawigacji na podstawie map lub innych reprezentacji środowiska, umożliwiających wybór trasy od punktu początkowego do celu,
  • wykrywania obiektów i przeszkód, takich jak ludzie, pojazdy i elementy otoczenia,
  • przemieszczania się między punktami pośrednimi bez bezpośredniej pomocy człowieka,
  • unikania kolizji i bezpiecznego dotarcia do celu[30][29].

Robot może być także wyposażony w mechanizmy uczenia maszynowego, które pozwalają mu uczyć się na podstawie danych i interakcji ze środowiskiem, dostosowywać strategie działania do dynamicznych i niepewnych warunków oraz podejmować decyzje w czasie rzeczywistym[31][32].

W przypadku systemów autonomicznych ich projektowanie i rozwój powinny być zgodne z podstawowymi zasadami etycznymi, w tym z zasadą zapobiegania szkodom i zapewnienia odpowiedniego nadzoru nad działaniem systemu[33].

Uzbrojone maszyny autonomiczne muszą rozróżniać między kombatantami a cywilami. Jest to szczególnie ważne w konfliktach, w których walczący celowo podszywają się pod cywilów, aby uniknąć wykrycia. Nawet bardzo dokładne, ale niedoskonałe systemy mogą powodować niedopuszczalne straty wśród ludności cywilnej[25].

Interfejs naprowadzania

edytuj
Stanowisko operatora bezzałogowego pojazdu naziemnego

Interfejs między maszyną a operatorem może obejmować joystick, oprogramowanie autonomiczne albo polecenia głosowe[3].

Łącza komunikacyjne

edytuj

Komunikacja między UGV a stacją sterowania może odbywać się przez radio lub światłowód. Może obejmować także komunikację z innymi maszynami i robotami[3].

Integracja systemów

edytuj

Różne elementy sprzętowe i programowe muszą współdziałać, aby wytworzyć pożądany efekt[3][34].

Zastosowania

edytuj

W 2025 roku stosowano szeroką gamę UGV. Zwykle zastępują one człowieka w sytuacjach niebezpiecznych, takich jak obsługa materiałów wybuchowych i użycie pojazdów do rozbrajania bomb, gdy potrzebna jest dodatkowa siła albo mniejsze rozmiary, albo tam, gdzie człowiek nie może wejść bezpiecznie. Zastosowania wojskowe obejmują obserwację, rozpoznanie i wykrywanie celów[27]. UGV są używane także w rolnictwie, górnictwie i budownictwie[9]. Mogą być przydatne również w działaniach logistycznych na lądzie i na morzu[35].

UGV rozwija się również z myślą o operacjach pokojowych, naziemnym dozorze, służbie na bramach i punktach kontrolnych, obecności patrolowej na ulicach miast oraz wspieraniu akcji policyjnych i wojskowych w terenie zurbanizowanym. UGV mogą „przyjąć pierwszy ogień” przeciwnika, ograniczając straty wśród żołnierzy i funkcjonariuszy[36]. Ponadto są wykorzystywane w akcjach ratowniczych i odzyskiwania, m.in. do poszukiwania ocalałych po atakach z 11 września na terenie Ground Zero[37]. W Hongkongu lotnisko wykorzystuje autonomiczne pojazdy patrolowe i inne bezzałogowe pojazdy do zadań operacyjnych i ochronnych[38][39].

Zastosowania kosmiczne

edytuj

NASA wykorzystała UGV m.in. w programie Mars Exploration Rover, obejmującym dwa łaziki: Spirit i Opportunity. Oba działały znacznie dłużej niż zakładano[40]. Curiosity wylądował na Marsie 6 sierpnia 2012 i pozostaje aktywny w ramach przedłużonej misji[41][42].

Zastosowania cywilne i komercyjne

edytuj

Cywilne zastosowania obejmują automatyzację procesów w środowiskach produkcyjnych[43]. UGV pełniły także rolę autonomicznych przewodników w Carnegie Museum of Natural History i podczas Expo.02 w Szwajcarii[3].

Rolnictwo

edytuj
Autonomiczny ciągnik firmy Krone

UGV są jednym z typów robotów rolniczych. Bezzałogowe ciągniki mogą pracować przez całą dobę, co pomaga wykorzystać krótkie okna pogodowe w okresie zbiorów. UGV używa się do oprysku i przerzedzania upraw[44]. Mogą także monitorować stan upraw i zwierząt hodowlanych[45].

Produkcja

edytuj

W środowisku produkcyjnym UGV są używane do transportu materiałów[46].Firmy z branż AGD czy motoryzacji używają ich do transportu ładunków pomiędzy halami w formie autonomicznych pociągów logistycznych[47]. Firmy z sektora lotniczego wykorzystują takie pojazdy do precyzyjnego pozycjonowania i przemieszczania ciężkich, wielkogabarytowych elementów między stanowiskami produkcyjnymi, co może być szybsze niż użycie dużych suwnic i pozwala ograniczyć narażenie ludzi na niebezpieczeństwo[48].

Górnictwo

edytuj

UGV mogą być używane do przejazdu przez tunele kopalniane i ich mapowania[49]. Łącząc radar, laser i sensory wizyjne, UGV są rozwijane również do trójwymiarowego mapowania powierzchni skalnych w kopalniach odkrywkowych[50].

Łańcuch dostaw

edytuj

W systemach zarządzania magazynem UGV mają wiele zastosowań: od przenoszenia towarów przez autonomiczne wózki widłowe i przenośniki po skanowanie stanów magazynowych i inwentaryzację[51][52]. Pojazdy AGV są szeroko używane w magazynach do obsługi towarów niebezpiecznych dla ludzi, np. żrących lub łatwopalnych, albo wymagających specjalnego postępowania, np. przejazdu przez mroźnie[53].

Reagowanie kryzysowe

edytuj

UGV są używane w wielu sytuacjach kryzysowych, w tym w miejskich działaniach poszukiwawczo-ratowniczych, gaszeniu pożarów i reagowaniu na zagrożenia nuklearne[37]. Po awarii elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi w 2011 w Japonii używano UGV do mapowania i oceny stanu konstrukcji w strefach o promieniowaniu zbyt wysokim, by dopuścić obecność człowieka[54].

Zastosowania wojskowe

edytuj
BigDog, czworonożny robot rozwijany jako muł transportowy zdolny do poruszania się w trudnym terenie
Brytyjskie próby systemu X-2 ze współczesnym wyposażeniem, 2020
EuroLink Systems Leopardo B
Jednostki Foster-Miller TALON(inne języki) SWORDS wyposażone w różne rodzaje uzbrojenia
Turecki bezzałogowy pojazd naziemny UKAP
Ripsaw, eksperymentalny bojowy UGV zaprojektowany i zbudowany przez Howe & Howe Technologies do oceny przez armię USA

Wykorzystanie UGV przez siły zbrojne uratowało wiele istnień. Zastosowania obejmują usuwanie materiałów wybuchowych, takich jak miny lądowe, przenoszenie ciężkich przedmiotów oraz naprawę warunków terenowych pod ostrzałem przeciwnika[27]. Liczba robotów używanych w Iraku wzrosła z 150 w 2004 do 5000 w 2005, kiedy to rozbroiły ponad 1000 przydrożnych bomb pod koniec tego roku[55]. Do 2013 armia amerykańska kupiła 7000 takich maszyn, z których 750 zostało zniszczonych[56]. Amerykańskie wojsko rozwija UGV jako uzbrojone roboty wyposażone w karabiny maszynowe i granatniki, które mogą częściowo zastąpić żołnierzy w walce. Tego rodzaju użycie rodzi jednak problemy etyczne związane z usuwaniem człowieka z pętli decyzyjnej OODA[57][58].

Coraz bardziej rozpowszechnionym zastosowaniem wojskowym UGV jest także ewakuacja medyczna. W czasie pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej niektóre ukraińskie jednostki, m.in. 13. Brygada „Chartia”, 118. Brygada Zmechanizowana i 1. Samodzielny Batalion Medyczny, zaczęły skutecznie używać UGV do ewakuowania rannych żołnierzy ze strefy szarej, czasem pod ogniem dronów lub artylerii, na dystansach sięgających 34 km[59][60][61].

Przykłady

edytuj

PIAP HUNTeR

edytuj

PIAP HUNTeR – polska, ciężka bezzałogowa platforma lądowa rozwijana przez Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP. W materiałach producenta jest opisywana jako wysoko mobilna platforma hybrydowa do zadań szybkiego reagowania[62]. W publicznych prezentacjach wskazywano zastosowania obejmujące obserwację, patrolowanie granic i terenów wojskowych, zadania logistyczne, wsparcie ogniowe lekkiej piechoty oraz osłonę kolumn wojsk zmechanizowanych[63]. W nowszej konfiguracji robot był prezentowany z napędem hybrydowym, masą około 4 ton, prędkością do 50 km/h, lidarami, kamerami stereowizyjnymi oraz zdalnie sterowanym modułem uzbrojenia ZMU-03[64]. Na bazie platform HUNTeR i IBIS rozwijany jest także system PIAP MULES do autonomicznych misji logistycznych, ewakuacji medycznej (CASEVAC) oraz rozpoznania[65].

PAWO

edytuj

PAWO (Platforma Autonomiczna Wsparcia Operacyjnego) – polski zautomatyzowany bezzałogowy pojazd lądowy rozwijany przez Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Motoryzacji w konsorcjum z Born Electric. Projekt realizowano w latach 2020–2024 w ramach programu badań naukowych na rzecz obronności i bezpieczeństwa państwa[66]. Według opisu instytutu jest to elektryczny pojazd terenowy zdolny do poruszania się zarówno w trybie zdalnego sterowania, jak i jazdy autonomicznej; dzięki napędowi elektrycznemu charakteryzuje się niskim poziomem hałasu i jest przystosowany do działania w zróżnicowanych warunkach terenowych oraz klimatycznych[67]. W publicznych prezentacjach wskazywano, że PAWO ma służyć do transportu wyposażenia, dostarczania zaopatrzenia i szeroko rozumianego wsparcia logistycznego służb mundurowych[68].

Tarantula

edytuj
Mobilny bezzałogowy pojazd rozpoznawczy Tarantula

Tarantula – mobilny bezzałogowy pojazd rozpoznawczy (MBPR) opracowany przez Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP dla Wojska Polskiego[69]. Zgodnie z publicznym opisem ma służyć do prowadzenia rozpoznania w bezpośredniej styczności wojsk, penetracji miejsc niedostępnych dla człowieka, przekazywania danych z sensorów rozpoznawczych przez bezprzewodową transmisję audio i wideo oraz przemieszczania się w zróżnicowanym terenie[70]. Konstrukcja MBPR ma umożliwiać transport w przedziałach desantowych pojazdów wojskowych oraz przenoszenie przez pojedynczego żołnierza[69][70]. W 2025 roku zawarto umowę na dostawę 96 takich pojazdów wraz z 10 zestawami obsługowo-naprawczymi, z opcją rozszerzenia zamówienia do 130 sztuk; realizację przewidziano na lata 2026–2027[69][70].

PIAP IBIS

edytuj

PIAP IBIS – polski robot mobilny przeznaczony do działań pirotechnicznych i prowadzenia rozpoznania[71]. Według producenta jest to szybkie UGV poruszające się z prędkością do 10 km/h, wykorzystujące sześciokołową platformę z niezależnym napędem na każde koło. Robot waży ponad 300 kg, a jego manipulator z wysuwnym ramieniem ma zasięg ponad 3 m i pozwala podejmować oraz przenosić ładunki o masie ponad 50 kg[71]. Zastosowania IBIS obejmują rozpoznanie, neutralizację materiałów niebezpiecznych oraz zadania ratownicze. W 2021 roku pięć robotów PIAP IBIS dostarczono policyjnym technikom bombowym[71]. W 2024 zaprezentowano też wariant transportowy i ewakuacji medycznej, wyposażony w kosz z mocowaniem noszy i panele systemu MOLLE, przystosowany do przewozu rannych, amunicji i wyposażenia[72].

PIAP GRYF

edytuj

PIAP GRYF – polski średni robot pirotechniczny / EOD rozwijany przez Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP[73]. Jest przeznaczony do rozpoznania terenu i miejsc trudno dostępnych oraz do neutralizacji zagrożeń pirotechnicznych. W publicznie podawanych parametrach wskazywano masę 48 kg, manipulator o 5 stopniach swobody, możliwość podejmowania ładunków do 15 kg oraz łatwo demontowane koła, które ułatwiają użycie w ciasnych przestrzeniach[73]. Producent podawał też zdolność pokonywania przeszkód o nachyleniu do 45°[74]. W 2016 roku Komenda Główna Policji otrzymała kolejne trzy komplety robotów PIAP GRYF, przeznaczonych do rozpoznania i neutralizacji ładunków niebezpiecznych[75]. W następnych latach robot trafiał również do innych służb i odbiorców zagranicznych, m.in. Straży Granicznej oraz odbiorców w Korei Południowej, Indonezji, Francji, Finlandii i Togo[76][77][78].

UNL/GOBLIN

edytuj

UNL/GOBLIN – polska bezzałogowa platforma lądowa rozwijana przez firmę MACRO-SYSTEM. W raporcie PFR pojazd opisano jako zaawansowany, zdalnie sterowany, bezzałogowy pojazd elektryczny przeznaczony do działań rozpoznawczo-bojowych, transportu, dostarczania amunicji, towarzyszenia małym oddziałom w trudnym terenie oraz zwalczania piechoty i celów lekko opancerzonych na dystansie do 800 m[79]. Według tego samego źródła masa własna pojazdu wynosi 830 kg, ładowność 300 kg, pojemność akumulatora 27 kWh, czas pracy do 10 godzin, a maksymalna prędkość do 30 km/h[79]. Wariant rozpoznawczo-bojowy Goblin integrowano ze zdalnie sterowanym modułem uzbrojenia ZMU-05 firmy AREX, wyposażonym w karabin maszynowy M2 kal. 12,7 mm i wyrzutnie granatów dymnych[80][81]. W dostępnych publicznie materiałach z 2025–2026 Goblin występuje jako konstrukcja prezentowana na targach i w próbach ogniowych[82][80].

SARGE

edytuj

SARGE – pojazd terenowy z napędem na cztery koła wykorzystujący ramę Yamaha Breeze. Jego celem było wyposażenie każdego batalionu piechoty w maksymalnie osiem takich jednostek. SARGE był przeznaczony przede wszystkim do zdalnej obserwacji, wysyłany przed oddział piechoty do sprawdzania potencjalnych zasadzek[83].

Multi-Utility Tactical Transport

edytuj

Zbudowany przez General Dynamics Land Systems, Multi-Utility Tactical Transport (MUTT) występuje w wariantach cztero-, sześcio- i ośmiokołowych. Był testowany przez Korpus Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych w lipcu 2016, a w listopadzie 2019 wybrano go do programu armii USA Squad Multipurpose Equipment Transport (SMET). GDLS podpisał kontrakt o wartości 162,4 mln dolarów na dostawę 624 UGV do października 2024[84].

X-2

edytuj

X-2 – średniej wielkości gąsienicowy UGV zbudowany przez Digital Concepts Engineering. Powstał na bazie wcześniejszego autonomicznego systemu robotycznego zaprojektowanego do zastosowań EOD, search and rescue, patroli obwodowych, retransmisji łączności, wykrywania i usuwania min oraz jako lekka platforma uzbrojenia. Pojazd ma długość 1,31 m, masę 300 kg i osiąga prędkość 5 km/h. Pokonuje stoki o nachyleniu do 45° i porusza się w głębokim błocie. Pojazdem steruje się systemem Marionette, używanym także w robotach EOD Wheelbarrow[85][86].

Warrior

edytuj

Warrior jest nowszym modelem PackBota(inne języki), ale ponad pięć razy większym od tej konstrukcji. Może poruszać się z prędkością do 15 mil na godzinę i był pierwszym PackBotem zdolnym do przenoszenia uzbrojenia. Podobnie jak PackBot odgrywa istotną rolę w sprawdzaniu zagrożeń wybuchowych. Może przewozić 68 kg i poruszać się z prędkością 8 mil na godzinę[87][88].

TerraMax

edytuj

TerraMax(inne języki) zaprojektowano tak, aby można go było zintegrować z dowolnym taktycznym pojazdem kołowym; system jest całkowicie zintegrowany z hamulcami, układem kierowniczym, silnikiem i przekładnią. Pojazdy wyposażone w ten pakiet zachowują możliwość prowadzenia przez kierowcę. Konstrukcje Oshkosh Defense wyposażone w TerraMax brały udział w DARPA Grand Challenge w 2004 i 2005 oraz DARPA Urban Challenge w 2007[89][90]. Marine Corps Warfighting Lab wybrało MTVR-y wyposażone w TerraMax do projektu Cargo UGV zapoczątkowanego w 2010, którego zwieńczeniem była demonstracja koncepcji technologicznej dla Office of Naval Research w 2015. Wśród demonstrowanych zastosowań znalazły się m.in. bezzałogowe oczyszczanie tras i ograniczanie liczby żołnierzy potrzebnych do obsługi konwojów transportowych[91].

THeMIS

edytuj

THeMIS(inne języki) (Tracked Hybrid Modular Infantry System) to uzbrojony naziemny pojazd-dron przeznaczony głównie do zastosowań wojskowych, budowany przez Milrem Robotics(inne języki) w Estonii. Otwarta architektura daje mu zdolność do wykonywania wielu rodzajów misji. Główne cele obejmują zwiększanie świadomości sytuacyjnej, zapewnianie lepszego rozpoznania i obserwacji na dużych obszarach, wsparcie logistyki bazowej, dostawy „ostatniej mili” dla jednostek frontowych i pomoc w ocenie skutków ostrzału[92]. THeMIS może służyć jako platforma transportowa, zdalnie sterowana platforma uzbrojenia, jednostka wykrywania i neutralizacji IED itd. Zmniejsza obciążenie fizyczne i poznawcze żołnierzy, zwiększa dystans bezpieczeństwa i podnosi przeżywalność[93].

Wariant THeMIS Combat UGV obejmuje zintegrowany, stabilizowany system uzbrojenia zdalnie sterowanego, zapewniający bezpośrednie wsparcie ogniowe dla sił manewrowych. System może być wyposażony w lekkie lub ciężkie karabiny maszynowe, granatniki 40 mm, działka automatyczne 30 mm i przeciwpancerne pociski kierowane. Warianty ISR mają wieloczujnikowe zdolności rozpoznawcze, użyteczne dla piechoty, straży granicznej i służb porządkowych[94].

Type-X

edytuj

Type-X(inne języki) – 12-tonowy, gąsienicowy i opancerzony robotyczny bojowy pojazd lądowy projektowany i produkowany przez Milrem Robotics(inne języki) w Estonii. Ma około 600 cm długości, 290 cm szerokości i 220 cm wysokości, a jego masa wynosi 12 000 kg. Maksymalny ładunek użyteczny to 4100 kg[95]. Pojazd można wyposażyć w wieże z działkami automatycznymi do 50 mm albo inne systemy uzbrojenia, takie jak przeciwpancerne pociski kierowane, przeciwlotnicze pociski kierowane, radary czy moździerze[96].

Talon

edytuj

Talon jest wykorzystywany głównie do neutralizacji bomb i jest wodoodporny do głębokości 100 stóp, dzięki czemu może szukać materiałów wybuchowych także pod wodą. Talon został po raz pierwszy użyty w 2000 roku, a na całym świecie rozprowadzono ponad 3000 egzemplarzy. Do 2004 wykorzystano go w ponad 20 000 odrębnych misji, głównie w sytuacjach uznawanych za zbyt niebezpieczne dla ludzi[55]. Obejmowały one m.in. wejścia do jaskiń z pułapkami, poszukiwanie IED i rozpoznanie stref walk. Talon może poruszać się w tempie biegnącego żołnierza, pracować przez siedem dni na jednym ładowaniu baterii i pokonywać schody. Był używany również podczas akcji ratunkowej w Ground Zero[37].

SWORDS

edytuj

SWORDS – robot Talon z dołączonym systemem uzbrojenia. Wkrótce po pojawieniu się modelu Warrior opracowano i wdrożono robota SWORDS. SWORDS może przenosić dowolny system uzbrojenia o masie mniejszej niż 300 funtów[87]. W ciągu kilku sekund użytkownik może zamontować m.in. granatnik, wyrzutnię rakiet albo karabin maszynowy kalibru .50. Podczas jednego z testów SWORDS trafił w środek celu 70 razy na 70 strzałów[83]. Robot był zdolny wytrzymać uszkodzenia, takie jak wielokrotne trafienia pociskami kalibru .50 albo upadek z helikoptera na beton. W 2004 istniały tylko cztery jednostki SWORDS. W 2007 armia amerykańska wysłała trzy do Iraku, lecz później wycofała wsparcie programu[97][83].

Small Unit Mobility Enhancement Technology (SUMET)

edytuj

System SUMET – niezależny od platformy i sprzętu, niskokosztowy pakiet optoelektronicznej percepcji, lokalizacji i autonomii, opracowany w celu przekształcania tradycyjnego pojazdu w UGV. Wykonuje on różne autonomiczne manewry w surowych warunkach terenowych bez zależności od operatora ani od GPS. System wdrożono na różnych platformach taktycznych i komercyjnych, a jego architektura jest otwarta, modułowa, skalowalna i rozszerzalna[98][99].

Autonomous Small Scale Construction Machine (ASSCM)

edytuj

ASSCM – cywilny bezzałogowy pojazd naziemny opracowany na Uniwersytecie Yüzüncü Yıl(inne języki) dzięki grantowi TÜBİTAK (kod projektu 110M396). Jest to niskokosztowa, niewielka maszyna budowlana zdolna do niwelowania miękkiego gruntu. Po zdefiniowaniu granicy wielokąta maszyna potrafi wykonywać autonomiczne wyrównywanie terenu. Swoją pozycję ustala przez CP-DGPS, a kierunek przez kolejne pomiary położenia[100].

Taifun-M

edytuj

W kwietniu 2014 armia rosyjska zaprezentowała UGV Taifun-M jako zdalną platformę wartowniczą do ochrony stanowisk rakiet RS-24 Jars i RT-2PM2 Topol-M. Taifun-M jest wyposażony w system naprowadzania laserowego i działko, może prowadzić rozpoznanie i patrol, wykrywać oraz niszczyć cele stałe i ruchome oraz zapewniać wsparcie ogniowe personelowi ochrony. Pojazd jest sterowany zdalnie[101].

UKAP

edytuj

Turecki uzbrojony bezzałogowy pojazd naziemny UKAP został opracowany przez firmy Katmerciler i ASELSAN. Pojazd jest wyposażony w zdalnie sterowany, stabilizowany system uzbrojenia SARP kalibru 12,7 mm[102][103].

Ripsaw

edytuj

Ripsaw – eksperymentalny bezzałogowy bojowy pojazd naziemny zaprojektowany i zbudowany przez Howe & Howe Technologies do oceny przez armię Stanów Zjednoczonych[104].

Rower bez kierowcy

edytuj

Rower elektryczny coModule może być zdalnie sterowany za pomocą smartfona; użytkownik może przyspieszać, skręcać i hamować, przechylając swoje urządzenie. W zamkniętym środowisku rower może poruszać się autonomicznie[105].

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Ru-jian Yan, Shuo Pang, Han-bing Sun, Yong-jie Pang, Development and missions of unmanned surface vehicle, „Journal of Marine Science and Application”, 9 (4), 2010, s. 451–457, DOI10.1007/s11804-010-1033-2 (ang.).
  2. Przemysław Simiński, Bezzałogowe platformy lądowe – perspektywy zastosowań w Wojsku Polskim, „Zeszyty Naukowe Instytutu Pojazdów” (168), 2024, s. 93–111, DOI10.5604/01.3001.0054.4795 [dostęp 2026-03-21].
  3. a b c d e f g h Phuoc-Nguyen Nguyen-Huu, Joshua Titus, Reliability and Failure in Unmanned Ground Vehicle (UGV) [online], Ground Robotics Reliability Center, University of Michigan, 2009 [dostęp 2026-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-27] (ang.).
  4. Zdzisław Kowalczuk, Karol Duzinkiewicz, Planowanie trajektorii ruchu zespołu robotów mobilnych z zastosowaniem metody warstwicowej, „Pomiary Automatyka Kontrola”, 54 (3), 2008, s. 140–144 [dostęp 2026-03-21].
  5. Krzysztof Gawrysiak, Bezzałogowe pojazdy lądowe zabezpieczenia logistycznego kompanii i plutonu, „Logistyka”, 2018 [dostęp 2026-03-21].
  6. J. Roguski, D. Czerwienko, Bezzałogowe platformy lądowe, „Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza” (2), 2013, s. 81–90 [dostęp 2026-03-21].
  7. Ryszard Hołownicki, Zastosowania dronów w produkcji ogrodniczej [online], Instytut Ogrodnictwa – PIB / konferencja „Wykorzystanie dronów naziemnych i powietrznych w rolnictwie”, 26 października 2023 [dostęp 2026-03-21].
  8. Ukraine is inching towards robot-on-robot fighting [online], The Economist, 26 czerwca 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  9. a b Martial Hebert, Charles Thorpe, Anthony Stentz, Intelligent Unmanned Ground Vehicles, Springer, 2007, s. 1–17, DOI10.1007/978-1-4615-6325-9_1, ISBN 978-1-4613-7904-1 (ang.).
  10. H.R. Everett, Unmanned Systems of World Wars I and II, MIT Press, 2015, s. 91–95, ISBN 978-0-262-02922-3 (ang.).
  11. Randy Alfred, Remote Control Wows Public [online], Wired, 7 listopada 2011 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  12. Modelstories [online], Modelarchives [dostęp 2026-03-21] (fr.).
  13. Crocodile Schneider [online], Forum Pages 14–18 [dostęp 2026-03-21] (fr.).
  14. Radio Controlled Cars, „World Wide Wireless”, 2, październik 1921, s. 18 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  15. David Fletcher, Matilda Infantry Tank 1938–45, Bloomsbury USA, 27 stycznia 1994, s. 40, ISBN 978-1-85532-457-2 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  16. Shakey the Robot [online], SRI International [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  17. The Road to autonomy, „Military Review”, 65 (10), Fort Leavenworth: Command and General Staff School, październik 1985, s. 85 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  18. M.A. Turk, D.G. Morgenthaler, K.D. Gremban, M. Marra, VITS—A Vision System for Autonomous Land Vehicle Navigation, „IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence”, 10 (3), 1988, s. 342, DOI10.1109/34.3899 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  19. Russian Forces Deploy UGVs Armed with AGS-17 Grenade Launchers [online], Militarnyi, 29 marca 2024 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  20. Rosyjskie UGV zauważone na froncie [online], TVN24, 31 marca 2024 [dostęp 2026-03-21].
  21. Anna Fratsyvir, In historic feat, Ukraine's 3rd Brigade captures Russian troops using only drones and robots, military says [online], The Kyiv Independent, 9 lipca 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  22. Ground robots of Ukraine's 3rd Assault Brigade force Russian troops to surrender [online], Ukrainska Pravda, 9 lipca 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  23. Matthew Loh, Ukrainian troops say a 'droid' with a .50-cal machine gun held off Russian attacks for 45 days in a row [online], Business Insider, 23 grudnia 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  24. Grant Gerhart, Chuck Shoemaker, Unmanned Ground Vehicle Technology, SPIE, 2001, s. 97, ISBN 978-0819440594 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  25. a b Sarah Grand-Clément, Theò Bajon, Uncrewed Ground Systems: A Primer [online], United Nations Institute for Disarmament Research, 19 października 2022 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  26. Georgios Demetriou, A Survey of Sensors for Localization of Unmanned Ground Vehicles (UGVs) [online], Frederick Institute of Technology [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  27. a b c Douglas Gage, UGV History 101: A Brief History of Unmanned Ground Vehicle (UGV) Development Efforts, „Unmanned Systems Magazine”, 13 (3), 1995 [dostęp 2026-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-03] (ang.).
  28. Qi Liu, Shihua Yuan, Zirui Li, A Survey on Sensor Technologies for Unmanned Ground Vehicles [online], 2020 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  29. a b José Ricardo Sánchez-Ibáñez, Carlos J. Pérez-del-Pulgar, Alfonso García-Cerezo, Path Planning for Autonomous Mobile Robots: A Review, „Sensors”, 21 (23), 2021, DOI10.3390/s21237890 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  30. Kornél Katona, Husam A. Neamah, Péter Korondi, Obstacle Avoidance and Path Planning Methods for Autonomous Navigation of Mobile Robot, „Sensors”, 24 (11), 2024, DOI10.3390/s24113573 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  31. Autonomous Mobile Robot Path Planning Techniques—A Review: Metaheuristic and Cognitive Techniques, „Robotics”, 15 (1), 2026 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  32. S.M. Shoaib Mohd Nasti, Z.A. Zahoor Ahmad Najar, M.A. Mohammad Ahsan Chishti, Adaptive mapless mobile robot navigation using deep reinforcement learning based improved TD3 algorithm, „Frontiers in Robotics and AI”, 12, 2025, DOI10.3389/frobt.2025.1625968 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  33. Jaana Leikas, Raija Koivisto, Nadezhda Gotcheva, Ethical Framework for Designing Autonomous Intelligent Systems, „Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity”, 5 (1), 2019, DOI10.3390/joitmc5010018 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  34. Shuzhi Sam Ge, Autonomous Mobile Robots: Sensing, Control, Decision Making and Applications, CRC Press, 4 maja 2006, s. 584, ISBN 978-1-4200-1944-5 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  35. Committee on Autonomous Vehicles in Support of Naval Operations, Autonomous Vehicles in Support of Naval Operations, National Academies Press, 2005, DOI10.17226/11379, ISBN 978-0-309-09676-8 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  36. Cry Havoc and Let Slip the Bots of War [online], QwikConnect / Glenair [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  37. a b c Drones for Disaster Response and Relief Operations [online], IssueLab [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  38. Hong Kong International Airport (HKIA) [online], Airport Authority Hong Kong / Legislative Council Panel on Economic Development, 27 maja 2024 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  39. The world's first and leading fleet of autonomous vehicles in airport ops [online], International Airport Review, 11 lutego 2026 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  40. Natalie Wolchover, NASA Gives Up On Stuck Mars Rover Spirit [online], Space.com, 24 maja 2011 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  41. Mars Science Laboratory: Curiosity Rover [online], NASA Science [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  42. Curiosity Blog, Sols 4682-4688: Seven Mars Years [online], NASA Science, 13 listopada 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  43. Yohanes Khosiawan, Izabela Nielsen, A system of UAV application in indoor environment, „Production & Manufacturing Research”, 4 (1), 2016, s. 2–22, DOI10.1080/21693277.2016.1195304 (ang.).
  44. Frank Tobe, Are ag robots ready? 27 companies profiled [online], The Robot Report, 18 listopada 2014 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  45. Alice Klein, Cattle-herding robot Swagbot makes debut on Australian farms [online], New Scientist [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  46. Leszek Borzemski, Adam Grzech, Jerzy Świątek, Zofia Wilimowska, Information Systems Architecture and Technology, Springer, 2016, s. 31, ISBN 978-3-319-28555-9 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  47. Autonomiczne pociągi logistyczne z MOBOT® TRANSPORTER T15 EVO II – WObit [online], wobit.com.pl [dostęp 2026-06-09].
  48. Patrick Waurzyniak, Aerospace Automation Stretches Beyond Drilling and Filling [online], Manufacturing Engineering [dostęp 2026-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2022-03-02] (ang.).
  49. Michael Hatfield, Use of UAV and UGV for Emergency Response and Disaster Preparedness in Mining Applications [online], University of Alaska Fairbanks [dostęp 2026-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2016-09-16] (ang.).
  50. Robots Explore Dangerous Mines with Novel Fusion Sensor Technology [online], Robotics Tomorrow [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  51. Automation in warehouses [online], Automation and Computers, 28 sierpnia 2016 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  52. More robots, inside and outside the warehouse [online], Transport and Logistics News [dostęp 2026-03-21] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-09] (ang.).
  53. Smart Technologies for E-commerce Fulfillment [online], SIPMM Publications, 18 stycznia 2021 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  54. Bruno Siciliano, Oussama Khatib, Springer Handbook of Robotics, Springer, 2016, ISBN 978-3-319-32552-1 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  55. a b J. Carafano, A. Gudgel, The Pentagon's robots: Arming the future, The Heritage Foundation, 2007, s. 1–6 (ang.).
  56. Douglas Main, Robots to the Rescue [online], Popular Science, 8 kwietnia 2013 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  57. Kelsey Atherton, Robots May Replace One-Fourth of U.S. Combat Soldiers by 2030, Says General [online], Popular Science, 22 stycznia 2014 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  58. Māris Andžāns, Ugis Romanovs, Digital Infantry Battlefield Solution. Concept of Operations. Part Two [online], Riga Stradins University, 2017 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  59. Vlad Cherevko, Zmii-500 ground drone of Khartiia Brigade rescues wounded soldier, covering distance of 34 km – video [online], Ukrainska Pravda, 9 sierpnia 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  60. Evgenia Gubina, The 118th Mechanized Brigade showed how a ground robot was used to rescue a wounded soldier [online], Межа, 8 sierpnia 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  61. “They set it on fire, but it kept going”: MAUL withstood two FPV hits and a massive artillery barrage [online], ArmyInform, 21 grudnia 2025 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  62. Projekt HUNTeR [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP [dostęp 2026-03-26].
  63. Łukasiewicz – PIAP z nową ofertą dla Sił Zbrojnych na MSPO [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 29 sierpnia 2023 [dostęp 2026-03-26].
  64. Roboty mobilne Łukasiewicz – PIAP na MSPO 2025 [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 27 sierpnia 2025 [dostęp 2026-03-26].
  65. PIAP MULES na poligonie OPEX 2025 we Włoszech [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 27 czerwca 2025 [dostęp 2026-03-26].
  66. PAWO [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Motoryzacji [dostęp 2026-03-26].
  67. PAWO [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Motoryzacji [dostęp 2026-03-26].
  68. PAWO [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Motoryzacji [dostęp 2026-03-26].
  69. a b c Armia stawia na systemy bezzałogowe. Tarantule zasilą Wojsko Polskie [online], Ministerstwo Obrony Narodowej, 7 marca 2025 [dostęp 2026-03-26].
  70. a b c Roboty Tarantula Łukasiewicz – PIAP wesprą Wojsko Polskie [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 10 marca 2025 [dostęp 2026-03-26].
  71. a b c Pięć robotów PIAP IBIS® dla policyjnych techników bombowych [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 8 listopada 2021 [dostęp 2026-03-26].
  72. Roboty mobilne Łukasiewicz – PIAP w nowych odsłonach na MSPO [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 2 września 2024 [dostęp 2026-03-26].
  73. a b PIAP GRYF dla Sił Zbrojnych Indonezji [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 5 lipca 2021 [dostęp 2026-03-26].
  74. PIAP GRYF w służbach Francji i Finlandii [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 29 grudnia 2023 [dostęp 2026-03-26].
  75. Komenda Główna Policji otrzymała kolejne roboty PIAP GRYF® oraz TRM® [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 19 grudnia 2016 [dostęp 2026-03-26].
  76. PIAP GRYF zasilił szeregi Straży Granicznej w Katowicach [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 5 stycznia 2021 [dostęp 2026-03-26].
  77. PIAP GRYF w Siłach Specjalnych Policji Republiki Korei [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 10 października 2022 [dostęp 2026-03-26].
  78. Łukasiewicz – PIAP dostarczył mobilne roboty pirotechniczne dla Sił Zbrojnych Togo [online], Sieć Badawcza Łukasiewicz – Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów PIAP, 13 września 2024 [dostęp 2026-03-26].
  79. a b Potencjał produkcyjny startupów w zakresie pojazdów bezzałogowych w Polsce – raport PFR [online], Polski Fundusz Rozwoju, 5 grudnia 2025 [dostęp 2026-03-26].
  80. a b Precyzja i siła ognia ZMU-05 podczas prób ogniowych [online], AREX, 7 stycznia 2026 [dostęp 2026-03-26].
  81. ZMU-05 – Zdalny Moduł Uzbrojenia, wersja lądowa [online], AREX [dostęp 2026-03-26].
  82. Adam Świerkowski, Bezzałogowy „koń roboczy” dla wojska? [online], Defence24, 22 września 2025 [dostęp 2026-03-26].
  83. a b c P.W. Singer, Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the 21st Century, Penguin, 22 stycznia 2009, ISBN 978-1-4406-8597-2 (ang.).
  84. Multi-Utility Tactical Transport (MUTT) UGV, United States of America [online], Army Technology [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  85. Melanie Rovery, DSEI 2017: X-2 UGV emerges from agricultural role [online], Jane’s, 2017 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  86. New X-2 Unmanned CBRN Detection Platform launched at DSEI 2017 [online], Army Recognition, 12 września 2017 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  87. a b P.W. Singer, Military robots and the laws of war, „The New Atlantis”, 2009, s. 23–45 (ang.).
  88. iRobot receives additional $1.6 million in TSWG funding to develop, train, test iRobot Warrior, „Industrial Robot”, 34 (4), 2007, DOI10.1108/ir.2007.04934dab.006 (ang.).
  89. Team TerraMax Completes Historic DARPA Grand Challenge [online], Oshkosh Defense, 10 października 2005 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  90. The DARPA Grand Challenge: 10 Years Later [online], DARPA, 13 marca 2014 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  91. TerraMax Unmanned Ground Vehicle Technology From Oshkosh Defense Reduces Troop Exposure to Threats [online], Oshkosh Defense, 8 listopada 2015 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  92. THeMIS [online], Milrem Robotics [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  93. THeMIS Hybrid Unmanned Ground Vehicle [online], Army Technology, 9 lutego 2024 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  94. THeMIS Combat UGV [online], Milrem Robotics [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  95. Type-X Robotic Combat Vehicle (RCV), Estonia [online], Army Technology [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  96. Milrem Robotics rolls out its new Type-X RCV [online], Milrem Robotics, 18 czerwca 2020 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  97. 25 Best Inventions 2004 [online], Time, 2004 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  98. Leave the Driving to Us [online], Southwest Research Institute [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  99. Automated Driving Systems & UGVs [online], Southwest Research Institute, 8 marca 2017 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  100. Kürüme için küçük ölçekli otonom iş makinesi tasarımı ve üretimi [online], DergiPark [dostęp 2026-03-21] (tur.).
  101. Russian army to use unmanned ground robot Taifun-M to protect Yars and Topol-M missile sites [online], Army Recognition, 23 kwietnia 2014 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  102. Turkey says armed unmanned ground vehicles to be used in Afrin [online], The Defense Post, 22 lutego 2018 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  103. Turkey's unmanned ground vehicle ready for duty [online], Yeni Şafak [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  104. Roger A. Teel, Ripsaw demonstrates capabilities at APG [online], United States Army, 16 lipca 2010 [dostęp 2026-03-21] (ang.).
  105. CoModule shows autonomous e-bike concept at Eurobike [online], New Atlas, 30 sierpnia 2015 [dostęp 2026-03-21] (ang.).

Linki zewnętrzne

edytuj